Leeftijd bepalen lijkt simpel, maar dat is het lang niet altijd. Soms ontbreekt een geboorteakte. Soms twijfelt een arts aan de opgegeven leeftijd van een patiënt. En soms is het voor een rechter of overheidsinstelling belangrijk om te weten of iemand meerderjarig is. In al die gevallen zoeken mensen naar manieren om de werkelijke leeftijd van een persoon vast te stellen. Dat kan op verschillende manieren, elk met hun eigen voor en nadelen.
Wat botten en tanden vertellen over iemands leeftijd
Artsen en forensisch onderzoekers gebruiken al jaren het menselijk lichaam als informatiebron. Botten groeien en veranderen tijdens het leven op een voorspelbare manier. Bij kinderen en jongeren sluiten de groeischijven in de botten zich geleidelijk. Dat proces is bij de meeste mensen rond het twintigste levensjaar voltooid. Een röntgenfoto van de hand of het polsgewricht kan daarom een goede indicatie geven van de leeftijd van een jongere. Ook het gebit speelt een grote rol. Bij kinderen is de doorbraak van melktanden en blijvende tanden goed gedocumenteerd. Bij volwassenen kijken onderzoekers naar de slijtage van het tandglazuur of naar de grootte van de pulpaholte, het zachte weefsel binnenin de tand. Deze methoden geven geen exacte geboortedatum, maar wel een betrouwbare schatting van de leeftijdsrange van een persoon.
Hoe DNA en cellen iemands leeftijdsschatting ondersteunen
Modernere technieken kijken naar veranderingen op cellulair niveau. Telomeren zijn kleine eindstukjes van het DNA die bij elke celdeling iets korter worden. Hoe korter de telomeren, hoe ouder iemand waarschijnlijk is. Dit principe wordt gebruikt bij wetenschappelijk onderzoek, maar is in de praktijk nog niet breed inzetbaar voor juridische doeleinden. Een andere techniek kijkt naar methylering van het DNA, een chemisch proces dat verandert naarmate iemand ouder wordt. Deze zogenoemde epigenetische klok geeft soms een nauwkeurigere schatting dan traditionele methoden. Wetenschappers werken er hard aan om deze technieken verder te verfijnen, zodat ze ook in de rechtszaal of medische praktijk bruikbaar worden.
Leeftijdsonderzoek bij asielzoekers en migranten
Een gevoelig onderwerp waarbij het vaststellen van de leeftijd een grote rol speelt, is de behandeling van asielzoekers. Wanneer iemand geen identiteitsdocumenten heeft, moet een overheid soms inschatten of die persoon minderjarig of volwassen is. Dat onderscheid is belangrijk omdat minderjarigen recht hebben op extra bescherming en andere opvang. In Nederland voert de Dienst Justitiële Inrichtingen in sommige gevallen een medisch leeftijdsonderzoek uit. Daarbij wordt gekeken naar de lichamelijke ontwikkeling, waaronder de staat van het gebit en de botstructuur. Critici wijzen er op dat deze methoden een foutmarge hebben van soms wel twee tot vijf jaar. Dat maakt het lastig om definitieve uitspraken te doen. Organisaties als UNICEF en VluchtelingenWerk pleiten daarom voor een zorgvuldige aanpak waarbij het voordeel van de twijfel bij de jongere ligt.
De rol van documenten en burgerlijke stand
In veel gevallen is de eenvoudigste manier om iemands leeftijd te achterhalen het controleren van officiële documenten. Een paspoort, identiteitskaart of geboorteakte bevat de geboortedatum en is in de meeste landen een betrouwbare bron. De burgerlijke stand registreert in Nederland alle geboorten, waardoor de leeftijd van inwoners goed te controleren is. Toch zijn er situaties waarin documenten ontbreken, vervalst zijn of simpelweg nooit zijn opgesteld. Dat komt voor in landen waar de registratie van geboorten minder goed is georganiseerd. In zulke gevallen zijn getuigenverklaringen van familieleden, schoolrapporten of medische dossiers soms de enige houvast. Rechters en instanties wegen al deze informatie samen om tot een zo betrouwbaar mogelijke conclusie te komen over iemands werkelijke leeftijd.
Veelgestelde vragen
Hoe nauwkeurig is een leeftijdsschatting op basis van botten?
Een schatting op basis van botonderzoek heeft een foutmarge. Bij jongeren tussen de twaalf en twintig jaar kan die marge twee tot vier jaar zijn. Bij volwassenen is de foutmarge vaak groter, omdat botten na het twintigste jaar minder snel veranderen. Botonderzoek geeft dus een indicatie, geen exacte leeftijd.
Mag een werkgever of school zomaar vragen naar iemands leeftijd?
In Nederland gelden regels rondom leeftijdsdiscriminatie. Een werkgever mag bij sollicitaties niet zomaar op leeftijd selecteren. Voor sommige functies of situaties, zoals werk waarbij een minimumleeftijd geldt, is het opgeven van de leeftijd wel noodzakelijk. Scholen registreren leeftijden om leerlingen in de juiste groep te plaatsen.
Wat is de epigenetische klok en hoe betrouwbaar is die?
De epigenetische klok is een wetenschappelijke methode waarbij veranderingen in het DNA worden gebruikt om de biologische leeftijd van een persoon te schatten. Onderzoek laat zien dat deze methode soms nauwkeuriger is dan traditionele technieken, maar de foutmarge blijft bestaan. De methode wordt nog niet breed gebruikt buiten wetenschappelijke omgevingen.
Wat gebeurt er als de opgegeven leeftijd van een asielzoeker wordt betwist?
Als de opgegeven leeftijd van een asielzoeker wordt betwist, kan de overheid een medisch onderzoek aanvragen. Dat onderzoek bekijkt lichamelijke kenmerken zoals de ontwikkeling van botten en gebit. De uitkomst is een schatting, geen zekerheid. Organisaties die opkomen voor vluchtelingen adviseren altijd om de jongste geschatte leeftijd als uitgangspunt te nemen bij twijfel.
